Jullie houden van elkaar. De kinderen zijn welkom en iedereen wil dat het goed gaat. Toch kan een kleine gebeurtenis onverwacht veel spanning oproepen. Een opmerking over opruimen wordt een discussie over opvoeding. Tijd met de kinderen voelt voor de één vanzelfsprekend en voor de ander als buitensluiting.

Dat betekent niet dat jullie relatie verkeerd zit.

Toen ik opnieuw verliefd werd, koos ik niet alleen voor mijn partner. Ik stapte ook in een gezin dat al een geschiedenis had, en bracht zelf mijn kinderen mee. Ik ontdekte dat je ontzettend veel van elkaar kunt houden en dat het tóch kan schuren.

Een samengesteld gezin begint alleen op een andere plek dan een kerngezin. Dat verschil zit niet in hoeveel jullie van elkaar houden, maar in de startsituatie. De relaties beginnen niet tegelijk, de rollen liggen niet vanzelf vast en er is een andere ouder die onderdeel blijft van het leven van de kinderen, en dus ook van jullie week.

Wat is een samengesteld gezin?

Een samengesteld gezin is een gezin waarin één of beide partners kinderen meebrengen uit een eerdere relatie. De kinderen kunnen er de hele week wonen, een deel van de week of alleen af en toe. Jullie kunnen getrouwd zijn, samenwonen of ergens tussenin zitten. In al die gevallen komen mensen samen met een geschiedenis die er al was voordat jullie relatie begon.

In dit artikel noem ik de partner die kinderen meebracht ‘de ouder’, de partner die als volwassene in dat gezin stapt ‘de stiefouder’ en de ouder buiten jullie huishouden ‘de andere ouder’. Je kunt ook bonusouder of plusouder zeggen.

De relaties begonnen niet tegelijk

Een moeder zit op de bank met haar zoon. Ze halen een herinnering op van jaren geleden en beginnen allebei te lachen. Er gebeurt niets verkeerds. En toch voelt haar nieuwe partner, aan de andere kant van de kamer: ik sta erbuiten.

In een kerngezin groeien de partnerrelatie en het ouderschap meestal naast elkaar. In een samengesteld gezin bestonden sommige banden al voordat de nieuwe partner kwam. De ouder en de kinderen delen een geschiedenis, routines en loyaliteit. De nieuwe partner stapt daar later in. Daardoor is niet iedere relatie even oud, even vanzelfsprekend of even intens. Verwachten dat iedereen zich snel als één geheel voelt, legt druk op banden die nog tijd nodig hebben. En de vraag die veel stiefouders zichzelf afvragen is: waar heb ik invloed op bij een samengesteld gezin en waarop niet.

Rollen zijn minder duidelijk

Wie bepaalt de regels? Mag de stiefouder corrigeren? Wat bespreekt de ouder met de andere ouder? En hoeveel invloed heeft de nieuwe partner op het huis waarin die ook woont?

Wanneer zulke vragen niet worden uitgesproken, ontstaan de antwoorden vaak in het moment. De ene keer neemt de stiefouder veel over, de volgende keer krijgt die te horen dat het niet zijn of haar kind is. Dat zegt niets over iemands karakter. Het zegt dat een positie nog niet is afgesproken.

Meerdere loyaliteiten leven naast elkaar

Een kind kan van de nieuwe partner houden en tegelijk trouw willen blijven aan de andere ouder. Een ouder kan de partner serieus willen nemen en toch automatisch het kind willen beschermen. Een stiefouder kan betrokken zijn en ook verlangen naar rust wanneer de kinderen er niet zijn.

Die gevoelens spreken elkaar niet noodzakelijk tegen. Problemen ontstaan vooral wanneer één gevoel niet mag bestaan of meteen wordt uitgelegd als gebrek aan liefde. Liefde en ingewikkeldheid kunnen naast elkaar bestaan.

Waarom is een samengesteld gezin zo moeilijk?

Ook in een kerngezin botsen opvoedstijlen en veranderen verwachtingen. In een samengesteld gezin komen daar een paar dingen bij: banden die al bestonden, rollen die nog niet zijn afgesproken en een andere ouder die onderdeel blijft van jullie week. Hebben jullie allebei kinderen, dan komen er bovendien twee gezinsculturen samen die nooit een gezamenlijk startpunt hebben gehad.

Dat zijn meer bewegende delen tegelijk, en er is meestal geen vaste route voor. ‘Moeilijk’ is dus misschien niet het juiste woord. ‘Anders’ wel. Helaas veroorzaak dit vaak problemen in een samengesteld gezin.

Waarom goede bedoelingen niet genoeg zijn

Veel stellen beginnen met de gedachte dat respect, geduld en liefde de rest vanzelf zullen regelen. Die basis is belangrijk, maar laat open wie beslist, wie corrigeert en wat er gebeurt wanneer een kind de nieuwe situatie afwijst. Precies op die momenten krijgt ieder vanuit de eigen positie een ander beeld van wat eerlijk is.

En dan doet ieder wat hij of zij meestal doet wanneer het spannend wordt. De één legt uit, de ander verdedigt. De één trekt zich terug, de ander probeert iedereen tevreden te houden. Zo proberen we grip te krijgen op de sfeer, op de planning, op hoe de kinderen reageren, terwijl we juist daar niet volledig over gaan.

Gesprekken over verwachtingen voorkomen geen wrijving. Wanneer voelt de stiefouder zich partner? Wat heeft de ouder nodig om zich niet veroordeeld te voelen? Welke ruimte houden kinderen voor hun eigen tempo? Zulke vragen zorgen er wel voor dat wrijving niet telkens als bewijs wordt gezien dat jullie gezin mislukt.

Liefde helpt, maar liefde regelt geen rollen. Daar zijn gesprekken, grenzen, tijd en moed voor nodig.

Hoe lang duurt het voordat een samengesteld gezin went?

Daar bestaat geen vaste termijn voor. De leeftijd van de kinderen, de tijd die ze bij jullie zijn, de band met de andere ouder en wat er aan jullie relatie voorafging spelen allemaal mee. Jullie tempo vergelijken met dat van andere gezinnen helpt weinig. Meer dan de vraag ‘zijn we er al?’ helpt de vraag: wat gaat er nu al anders dan een tijd geleden?

Moet een samengesteld gezin als één gezin voelen?

Nee. Een samengesteld gezin hoeft geen kerngezin na te bouwen. Jullie mogen eigen afspraken, ritmes en tradities ontwikkelen. Daarbij hoeven niet alle relaties hetzelfde te worden. Het doel is niet één perfect geheel. Het doel is dat iedereen weet welke plek, invloed en verantwoordelijkheid passend is.

Voor kinderen kan het juist ontspannen wanneer niet van hen verwacht wordt dat ze meteen ‘één gezin’ voelen. Een samengesteld gezin hoeft geen kerngezin te worden om goed te zijn.

Loopt jullie gezin steeds op dezelfde onderwerpen vast? Ik onderzoek met je niet wie de schuld heeft, maar wat er speelt en wat jij of jullie daarin kunnen doen. Kijk welke route bij je past: coaching voor stiefmoeders, voor stiefvaders, voor ouders of voor stellen in een samengesteld gezin.

Ben je stiefmoeder? Download dan de gratis gids ‘Geen gast meer in je eigen huis’.